Badania nieniszczące - która metoda wykryje jaką wadę?
Artykuł sponsorowany
Krótka odpowiedź: nie ma metody, która wykryje wszystko. Badania wizualne i penetracyjne pokazują wyłącznie to, co wychodzi na powierzchnię. Magnetyczno-proszkowe sięgają tuż pod nią. Ultradźwięki i radiografia zaglądają w głąb materiału, ale każda z nich widzi inny rodzaj niezgodności. Dobór metody zaczyna się od pytania, jakiej wady się spodziewamy i gdzie ona powstaje.
Zamawiający często prosi o „badanie spoiny", zakładając, że to jedna usługa. Tymczasem pęknięcie zmęczeniowe na powierzchni, przyklejenie w grani i pory w środku ściegu wymagają trzech różnych podejść. Wybór złej metody nie daje wyniku fałszywego - daje wynik prawdziwy, tylko dotyczący czegoś innego.
Pięć metod i ich zasięg
| Metoda | Co wykrywa | Czego nie zobaczy |
|---|---|---|
| VT wizualna | kształt lica, podtopienia, nadlewy, wycieki | czegokolwiek pod powierzchnią |
| PT penetracyjna | pęknięcia i pory otwarte na powierzchnię | wad zamkniętych, nawet tuż pod naskórkiem |
| MT magnetyczno-proszkowa | wady powierzchniowe i podpowierzchniowe | wad w materiałach nieferromagnetycznych |
| UT ultradźwiękowa | wady płaskie w objętości: przyklejenia, pęknięcia | drobnych pojedynczych porów bywa niemiarodajna |
| RT radiograficzna | wady objętościowe: pory, wtrącenia żużla | pęknięć ustawionych niekorzystnie do wiązki |
Dwa ostatnie wiersze są dla zamawiających najmniej oczywiste. Ultradźwięki i radiografia bywają traktowane jako wymienne, a w praktyce uzupełniają się: pierwsza lepiej wykrywa wady płaskie, gdy wiązka pada prostopadle do ich powierzchni, druga wady o objętości. Dlatego w odbiorach konstrukcji spawanych zdarza się wymaganie obu metod do tej samej spoiny.
Pełny zakres metod wraz z typowymi zastosowaniami opisuje strona badania nieniszczące.
Od czego zawsze się zaczyna
Od oględzin. Badanie wizualne wykonuje się jako pierwsze, bo bez poprawnego kształtu lica i grani dalsze metody tracą sens: nierówna powierzchnia uniemożliwia dobre sprzężenie głowicy ultradźwiękowej, a nadmierny nadlew zmienia obraz radiograficzny. Oględziny wychwytują też wady, których pozostałe metody nie opiszą, bo dotyczą geometrii, a nie nieciągłości materiału. Zakres i warunki prowadzenia tych badań zebrano tutaj: https://navitest.com.pl/pl/badania-nieniszczace/badania-wizualne/.
Kto może podpisać wynik
Badanie nieniszczące jest tyle warte, ile kwalifikacje osoby, która je wykonała i oceniła. Powszechnie stosowany system certyfikacji personelu opisuje norma PN-EN ISO 9712 i rozróżnia trzy stopnie.
| Stopień | Uprawnienia |
|---|---|
| 1 | wykonuje badanie według instrukcji, pod nadzorem |
| 2 | dobiera technikę, ocenia wyniki, sporządza sprawozdanie |
| 3 | opracowuje procedury, nadzoruje i szkoli personel |
Podział według PN-EN ISO 9712. Certyfikat wydaje się osobno dla każdej metody i sektora przemysłowego.
Ostatnie zdanie jest tym, które warto zapamiętać przy weryfikacji wykonawcy: certyfikat drugiego stopnia w badaniach ultradźwiękowych nie uprawnia do oceny wyników radiograficznych. Przy urządzeniach objętych ustawą z 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym (Dz.U. 2000 nr 122 poz. 1321) dochodzą wymagania Urzędu Dozoru Technicznego, a zakres akredytacji laboratorium dla konkretnej metody sprawdzisz w wykazie Polskiego Centrum Akredytacji.
Czy badania nieniszczące wykrywają wszystkie wady?
Nie. Każda metoda ma próg wykrywalności zależny od wielkości, orientacji i położenia niezgodności. Sprawozdanie stwierdza zgodność z przyjętym kryterium akceptacji, a nie brak jakichkolwiek wad. To rozróżnienie ma znaczenie przy sporach odbiorowych.
Kiedy badać: w trakcie czy po zakończeniu spawania?
Przy grubych złączach wielowarstwowych opłaca się kontrola międzyoperacyjna, bo naprawa warstwy wypełniającej jest wielokrotnie tańsza niż wycinanie gotowej spoiny. Przy stalach skłonnych do pękania opóźnionego część badań wykonuje się dopiero po określonym czasie od zakończenia spawania.
Czy sprawozdanie z badań ma termin ważności?
Opisuje stan elementu w dniu badania i tego nie traci. Traci natomiast przydatność, gdy element pracował dalej w warunkach sprzyjających powstawaniu wad zmęczeniowych albo korozyjnych. Terminy powtórnych badań wynikają z instrukcji eksploatacji i wymagań dozorowych.
Na czym to oparte
- PN-EN ISO 9712 - kwalifikacja i certyfikacja personelu badań nieniszczących, stopnie 1, 2 i 3.
- PN-EN ISO 17637 - badania wizualne złączy spawanych.
- PN-EN ISO 6520-1 - klasyfikacja niezgodności spawalniczych.
- Ustawa z 21.12.2000 r. o dozorze technicznym, Dz.U. 2000 nr 122 poz. 1321.
- Wykaz akredytowanych laboratoriów badawczych Polskiego Centrum Akredytacji.